Kỹ thuật chế tác tranh Đông Hồ là sự kết hợp hài hòa giữa tri thức dân gian, kinh nghiệm thủ công và tư duy thẩm mỹ truyền thống. Trải qua nhiều thế hệ, người dân Làng tranh Đông Hồ đã gìn giữ và truyền lại quy trình làm tranh độc đáo, tạo nên giá trị khác biệt cho dòng tranh dân gian này.
Giấy in tranh Đông Hồ được gọi là giấy điệp, được làm từ hai chất liệu chính:
Giấy dó: Được làm từ vỏ cây dó, trải qua nhiều công đoạn: phơi, ngâm, giã nhuyễn, hòa bột, seo giấy, ép nước và phơi khô .
Lớp điệp: Vỏ con điệp (một loại sò vỏ mỏng ở biển) được nghiền nát, trộn với hồ nấu từ bột gạo (tẻ hoặc nếp), giúp bề mặt giấy có độ óng ánh, bền chắc và giữ màu tốt theo thời gian. .
Kỹ thuật quét điệp: Dùng chổi lá thông quét hỗn hợp điệp lên mặt giấy dó. Chổi lá thông tạo những đường gân đặc trưng, giúp vỏ điệp lấp lánh dưới ánh sáng và tạo độ bám cho màu in.
➡️ Giấy dó không chỉ là chất liệu nền mà còn góp phần tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của tranh Đông Hồ.
Màu sắc trong tranh Đông Hồ hoàn toàn có nguồn gốc từ thiên nhiên, an toàn và thân thiện với môi trường. Mỗi màu mang ý nghĩa riêng:
Màu đen: Than lá tre, than rơm nếp được ngâm kỹ nhiều tháng.
Màu đỏ: Gỗ vang, sỏi son (từ núi Thiên Thai).
Màu vàng: Hoa hòe, hoa dành dành.
Màu xanh: Gỉ đồng, lá chàm.
Màu trắng: Vỏ sò điệp (dùng để quét nền giấy).
Các màu được pha trộn thủ công, tạo nên gam màu mộc mạc, hài hòa, không rực rỡ nhưng bền màu và giàu cảm xúc.
Đây là công đoạn quan trọng nhất, quyết định giá trị nghệ thuật và sự thành bại của cả bức tranh .
Nghệ nhân sáng tác thường là những nhà nho có học, am hiểu văn hóa, lịch sử. Họ vẽ phác thảo lên giấy bằng bút lông và mực nho, sau đó can lại lên giấy dó mỏng để làm mẫu khắc .
Số lượng ván khắc: Mỗi bức tranh cần từ 2 đến 5 bản khắc gỗ khác nhau, tương ứng với số màu có trong tranh .
Loại gỗ:
Ván in nét: Làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực. Gỗ thị có thớ đa chiều, vừa mềm vừa dai, giúp khắc được nét mảnh, tinh vi và bền lâu .
Ván in màu: Làm từ gỗ mỡ hoặc gỗ vàng tâm, loại gỗ mềm hơn, dễ khắc các mảng màu lớn và có khả năng giữ màu tốt .
Dụng cụ khắc: Bộ "ve" gồm 30-40 mũi đục làm bằng thép cứng với nhiều kích cỡ khác nhau để tạo các nét thanh, nét đậm .
Quy trình in đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác tuyệt đối của người thợ .
Xếp giấy điệp thành tập khoảng 100-200 tờ. Pha màu vào chậu, chuẩn bị thét (chổi lá thông) để lấy màu .
Lấy màu lên ván: Nhúng thét vào chậu màu, quét đều lên mặt bìa. Dùng "co ván" dập đi dập lại tấm ván xuống mặt bìa đã phết màu để màu thấm đều trên bề mặt ván .
In lên giấy: Đặt ván in lên tờ giấy cho cân đối, ấn mạnh, lật ngửa ván (vẫn dính tờ giấy) và dùng xơ mướp xoa đều mặt sau giấy để màu thấm đều .
In nhiều lần: Tranh có bao nhiêu màu thì in bấy nhiêu lần. Thứ tự in thường là màu nhạt trước, màu đậm sau. Bản nét đen bao giờ cũng được in cuối cùng để hoàn thiện bức tranh .
Phơi tranh: Sau mỗi lần in, tranh được phơi khô ở nơi thoáng mát trước khi in màu tiếp theo .
➡️ Mỗi bức tranh Đông Hồ là một tác phẩm thủ công độc bản, mang dấu ấn riêng của người nghệ nhân.
"Mỗi bức tranh Đông Hồ không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là một phần hồn Việt được gửi gắm qua từng thớ gỗ, từng lớp màu tự nhiên – để mai sau còn mãi."
